मुद्रा विनिमय दर त्यो दर हो जसमा एक विशेष मुद्राको एकाइ अर्को मुद्राको लागि व्यापार गर्न सकिन्छ। सामान्यतया बजार विनिमय दरहरू भनेर चिनिन्छ, तिनीहरू विश्वव्यापी वित्तीय बजारहरूमा सेट हुन्छन् जहाँ तिनीहरू लगानी बैंकहरू, हेज फन्डहरू र अन्य वित्तीय संस्थाहरूद्वारा व्यापार गरिन्छ।

 बजार दरहरूमा परिवर्तनहरू केही मिनेटमा, घण्टामा वा दैनिक रूपमा थोरै वा ठूला वृद्धिशील शिफ्टहरूमा हुन सक्छ। अर्कोको विपरित एक विशेष अधिकार क्षेत्रको लागि दर सामान्यतया चलिरहेको आर्थिक गतिविधिहरू, बजार ब्याज दरमा परिवर्तन, कुल गार्हस्थ उत्पादन, र रोजगारी दर जस्ता धेरै कारकहरूमा निर्भर हुन्छ।

विनिमय दर प्रणाली को विकास

1930 भन्दा पहिले, सुन-विनिमय मानक भनिने समान प्रणालीलाई व्यापक रूपमा स्वीकार गर्नु अघि अन्तर्राष्ट्रिय विनिमय दरहरू सुनको मानकद्वारा निश्चित र निर्धारण गरिएको थियो। यस प्रणालीको साथ, देशहरूले सुन-समर्थित मुद्राहरू, विशेष गरी अमेरिकी डलर र ब्रिटिश पाउन्डहरूसँग आफ्नो मुद्रा फिर्ता गर्न सक्षम थिए।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) 1970 को दशक सम्म स्थिर मुद्रा विनिमय दरहरू स्थिर गर्न जिम्मेवार थियो जब अमेरिकाले सुनको स्रोतको घट्दो मात्राको कारण सुन-नियन्त्रित कुनै पनि मानक त्याग्न बाध्य भयो ।  एक निश्चित विनिमय दर अर्को मुद्राको मूल्यमा पेग गरिएको छ यद्यपि तिनीहरू अझै तैरिरहेका छन्, तर तिनीहरू पेग गरिएको मुद्रासँग मिलाएर तैरिन्छ।

फलस्वरूप, अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक प्रणाली अमेरिकी डलरले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको अस्थिरता व्यवस्थापन गर्ने व्यापक प्रणालीको विकास मार्फत बलियो अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार हासिल गर्न सक्षम भएको तथ्यका कारण रिजर्भ मुद्राको रूपमा डलरमा आधारित हुन थाल्यो। देशहरू अमेरिकी डलरमा जोडिएका छन्।

 अर्कोतर्फ, केही अन्य देशहरूले आफ्ना मुद्राहरू स्वतन्त्र रूपमा तैरने अनुमति दिन्छन्। त्यहाँ धेरै आर्थिक कारकहरू छन् जसले फ्रि-फ्लोटिंग विनिमय दरहरूलाई असर गर्छ, जसले यसलाई बढ्छ र घटाउँछ।विनिमय दरहरूमा स्पट रेट वा बजार मूल्यको रूपमा चिनिने कुरा पनि हुन्छ, जसले मुद्रा जोडीको हालको बजार दरलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। तिनीहरूसँग अगाडिको मूल्य पनि हुन सक्छ, जुन यसको स्थान मूल्यको बिरूद्ध मुद्राको वृद्धि वा गिरावटमा आधारित हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कले बिहीबारका लागि विदेशी मुद्राको विनिमय दर निर्धारण गरेको छ । जस अनुसार भारतीय रुपैयाँ एक सयको खरिद दर १६० रुपैयाँ रहेको छ भने बिक्री दर १६० रुपैयाँ १५ पैसा रहेको छ । यस्तै, आज अमेरिकी डलरको खरिद दर १३२ रुपैयाँ ९४ पैसा र बिक्री दर १३३ रुपैयाँ ५४ पैसा रहेको छ। युरो एकको खरिद दर १४१ रुपैयाँ ७८ पैसा र बिक्री दर १४२ रुपैयाँ ४२ पैसा रहेको छ। 

यस्तै गरी, बेलायती पाउण्ड  एकको खरिद दर १६२ रुपैयाँ ७७ पैसा र बिक्री दर १६३ रुपैयाँ ५१ पैसा रहेको छ। कतारी रियालको मूल्य एकको खरिद दर ३६ रुपैयाँ ४५ पैसा र बिक्री दर ३६ रुपैयाँ ६२ पैसा रहेको राष्ट्र बैङ्कले जनाएको छ ।  

                              विस्तृतमा हेर्नुहोस्