विजया दशमी अर्थात् बडादसैँ नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पर्व हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म मनाइने यस पर्वमा शक्ति, साहस, विवेक र सदाचारको उपासना गरिन्छ। असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र दुष्प्रवृत्तिमाथि सद्गुणको विजयको सन्देश बोकेको दसैँ नेपाली समाजको मौलिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व हो।

धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा विजया दशमी मनाइन्छ। यी धार्मिक आख्यानको मूल सन्देश खराब प्रवृत्तिको अन्त्य र सत्यको स्थापना हो। महिषासुर र रावणलाई काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारजस्ता दुर्गुणका प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। त्यसैले दसैँ अरूमाथि विजय प्राप्त गर्ने उत्सव मात्र होइन, आफ्नै दुर्गुणमाथि विजय हासिल गर्ने पर्व हो।

मानिसको महानता उसको पद, प्रतिष्ठा वा शक्तिमा होइन, उसले गर्ने कर्ममा निर्भर हुन्छ। शक्ति र बुद्धिको सदुपयोगले समाजको कल्याण गर्छ भने दुरुपयोगले विनाश निम्त्याउँछ। त्यसैले दसैँको वास्तविक सन्देश शक्ति प्रदर्शन होइन, शक्तिको सदुपयोग हो। सत्य, न्याय र सदाचारको बाटोमा हिँड्दै आफूभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई परास्त गर्न सके मात्र यस पर्वको आध्यात्मिक महत्व सार्थक हुन्छ। हामीले आश्विन प्रतिपदाबाट सुरु हुने दशैलाई बिशेषरुपमा मान्दै आएका छौ तर वर्षदिनमा चारवटा नवरात्र हुन्छन् ।

वैदिक तथा शाक्त परम्परामा वर्षभरि चारवटा नवरात्रको उल्लेख गरेको  पाइन्छ। आषाढ शुक्ल पक्षमा पर्ने ग्रीष्मकालीन, आश्विन शुक्ल पक्षमा पर्ने शारदीय, माघ शुक्ल पक्षमा पर्ने शिशिरकालीन र चैत्र शुक्ल पक्षमा पर्ने वसन्तीय नवरात्रलाई विभिन्न परम्परामा महत्वका साथ लिइन्छ । यद्यपि, नेपाली समाजमा आश्विनको शारदीय र चैत्रको वसन्तीय नवरात्र बढी प्रचलित छन्। आषाढ र माघका नवरात्रलाई कतिपय धार्मिक परम्परामा गुप्त नवरात्रसमेत भनिन्छ।

चारवटै नवरात्रमा देवी शक्तिको उपासना गरिने भए पनि तिनको विधि, प्रक्रिया र साधनाको स्वरूप परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ। विशेषगरी शारदीय नवरात्र नेपाली समाजमा व्यापक रूपमा मनाइन्छ। यस अवधिमा घटस्थापना गरी जमरा राख्ने, नवदुर्गाको पूजा गर्ने, दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने, मन्त्र जप्ने र विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गर्ने चलन छ।

‘नवरात्र’ शब्दले नौ रातको अवधिलाई जनाउँछ। यस अवधिमा देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ। ती स्वरूप हुन शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री। यी नौ स्वरूपलाई नवदुर्गाका रूपमा पुकारिन्छ। धार्मिक शास्त्रअनुसार नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्दा आत्मबल, अनुशासन, साहस र सकारात्मक सोचको विकास हुन्छ।

नवरात्रका अवसरमा गरिने शक्तिको उपासना बाह्य आडम्बरमा सीमित हुनु हुँदैन। यसको वास्तविक अर्थ आफूभित्रको शक्ति, विवेक र आत्मविश्वासलाई जागृत गर्नु हो। मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्दै तामसी प्रवृत्ति त्याग्ने, संयमित जीवनशैली अपनाउने र सत्कर्ममा लाग्ने अभ्यासले धार्मिक साधनालाई व्यवहारसँग जोड्छ ।

दसैँको पहिलो दिन घटस्थापना गरी विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ। त्यसपछि नौ दिनसम्म नवदुर्गाको पूजा आराधना गरिन्छ। नवमीमा विशेष पूजा गरेपछि दशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। यही परम्पराले दसैँलाई पारिवारिक भेटघाट, आत्मीयता र सम्बन्ध नवीकरणको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

विजया दशमीमा दिइने आशीर्वादमा दीर्घायु, समृद्धि, साहस, सत्यनिष्ठा, ज्ञान र कीर्तिको कामना गरिन्छ। परम्परागत रूपमा पुरुषलाई दिइने आशीर्वादमा रामको पराक्रम, युधिष्ठिरको सत्यनिष्ठा, विदुरको ज्ञान र बलरामको शक्तिजस्ता पौराणिक आदर्शको स्मरण गरिन्छ। महिलालाई दिइने आशीर्वादमा दुर्गा, काली, भद्रकाली, क्षमा र शिवाजस्ता देवीस्वरूपको स्तुति गरिन्छ ।

यी मन्त्र र आशीर्वादको मर्म मानिसको जीवनमा सद्गुण, साहस, विवेक र समृद्धिको कामना गर्नु हो। नारीलाई देवीशक्तिको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराले महिलाप्रतिको आदर र मर्यादाको सन्देश हो । तर यस्तो धार्मिक सम्मान व्यवहारमा समेत प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। महिलाको सम्मान, समानता र सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्न सके मात्र नारीशक्तिको आराधनाले वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्छ ।

दसैँ धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव र एकताको पर्व पनि हो। घरआँगन सफा गर्ने, नयाँ लुगा लगाउने, टीका–जमरा ग्रहण गर्ने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र टाढाटाढा रहेका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। पुराना रिसराग र मनमुटाव बिर्सेर आपसमा खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा पनि दसैँको विशेष महत्व छ ।

जाति, समुदाय र क्षेत्रअनुसार दसैँ मनाउने विधि र परम्परामा विविधता पाइन्छ। तर प्रेम, सहयोग, सद्भाव र पारिवारिक मिलन यसको साझा विशेषता हो। नेपालमा दसैँको सांस्कृतिक महत्व यही विविधताभित्रको एकतामा निहित छ। चाडपर्वले समाजलाई जोड्नुपर्छ, विभाजन बढाउनु हुँदैन। त्यसैले दसैँले दिने मेलमिलाप, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ ।

सनातन परम्परामा चाडपर्वलाई धर्म, संस्कृति र जीवनपद्धतिसँग जोडेर हेरिन्छ। संस्कृतमा ‘सनातन धर्म’ भन्नाले शाश्वत वा निरन्तर चलिरहने धर्म भन्ने अर्थ बुझिन्छ। यस परम्परामा धान, चामल, जौ, तिल, फूल, फलफूल र अन्य पूजासामग्रीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा प्रयोग गरिन्छ। यी सामग्रीले प्रकृति, कृषि, जीवन र आस्थाबीचको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छन् ।

विश्वका विभिन्न देशमा हिन्दु समुदायले आ–आफ्नै सांस्कृतिक विशेषतासहित दसैँ वा विजयादशमी मनाउँछन्। नेपाल र भारतमा यसको व्यापक प्रभाव देखिन्छ भने दक्षिण एसियाबाहिर बसोबास गर्ने हिन्दु समुदायले पनि यस पर्वलाई आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर मनाउने गरेका छन्। भारतका विभिन्न क्षेत्रमा विजयादशमीलाई रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा ‘दशहरा’का रूपमा मनाइन्छ। यसले एउटै पर्वको धार्मिक व्याख्या र उत्सव मनाउने शैलीमा क्षेत्रअनुसार विविधता रहेको देखाउँछ ।

चाडपर्व मानव जीवनमा खुसी, आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर हुन्। संस्कृति, रीतिरिवाज र परम्पराले समाजको ऐतिहासिक पहिचानलाई जीवन्त राख्छन् । तर परम्पराको वास्तविक महत्व त्यसले मानिसको जीवन र व्यवहारमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबाट मापन हुन्छ ।

दसैँले हामीलाई आफूभित्रको अन्धकार हटाएर ज्ञानको दीप बाल्न, अहंकार त्याग्न र सत्कर्मको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ। अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, कमजोरप्रति करुणा, श्रमप्रति सम्मान र समाजप्रति जिम्मेवारीबोध यसको सन्देशका अभिन्न पक्ष हुन्। धार्मिक आस्था केवल पूजा र अनुष्ठानमा सीमित नरही इमानदारी, न्याय र मानवीय व्यवहारमा देखिनुपर्छ ।

दसैँ मनाउँदा समाजका विपन्न, असहाय र समस्यामा परेका मानिसलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ। पर्वको खुसी बाँड्नु, दुःखमा परेकालाई सहयोग गर्नु र कसैलाई पनि विभेद नगर्नु नै सामाजिक सद्भावको व्यावहारिक रूप हो । यसले पर्वलाई व्यक्तिगत उत्सवबाट सामूहिक कल्याणको अवसरमा रूपान्तरण गर्र्छ ।

विजया दशमी शक्ति, साधना, भक्ति, समर्पण, प्रेम र सद्भावको पर्व हो। देवी दुर्गाले सबैलाई सद्बुद्धि, आत्मबल र सत्कर्म गर्ने प्रेरणा प्रदान गरून् । समाजबाट अन्याय, विभेद र दुष्प्रवृत्तिको अन्त्य होस् तथा सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र लोककल्याणको भावना बलियो बनोस् ।

यही कामनासहित सम्पूर्ण मानवजगतलाई  दशमी, दीपावली, छठलगायतका पर्वको हार्दिक मंगलमय शुभकामना ।