नेपाली कांग्रेस भनेको आकस्मिक उपलब्धि होइन , यो त दीर्घ राजनीतिक अनुभव, सहमति निर्माण र संस्थागत अभ्यासका परिणाम हुन्। अहिले नेपाली कांग्रेसभित्र देखिएको मतभेदलाई केहीले पुरानो र नयाँ पुस्ताबिचको वैचारिक युद्धका रूपमा चित्रण गरिरहेका छन्। तर यो विश्लेषण एकपक्षीय छ। वास्तविकता के हो भने नेपाली कांग्रेसभित्रको बहस परिवर्तन गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, परिवर्तन कसरी गर्ने भन्ने विषयमा हो।

राजनीतिक दल कुनै निजी संस्था होइन, जहाँ एकै चोटि सम्पूर्ण संरचना भत्काएर नयाँ निर्माण गर्न सकियोस्। लोकतान्त्रिक दलमा परिवर्तन संस्थागत प्रक्रिया, सहमति र अनुभवको संयोजनबाट अघि बढ्छ। नेपाली कांग्रेसको इतिहास पनि यही प्रमाण हो। सात दशकभन्दा लामो राजनीतिक यात्रामा यस दलले निरंकुश शासनविरुद्ध संघर्ष गरेको छ, बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापना गरेको छ, शान्ति प्रक्रियामा भूमिका खेलेको छ र संविधान निर्माणमा नेतृत्व गरेको छ। यस्ता उपलब्धि आकस्मिक होइनन्; ती दीर्घ राजनीतिक अनुभव, सहमति निर्माण र संस्थागत अभ्यासका परिणाम हुन्।

आज समाज परिवर्तनको गति तीव्र भएको कुरा सत्य हो। डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाले नयाँ चुनौती र अवसर सिर्जना गरेका छन्। तर समाज तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदैछ भन्दैमा राजनीतिक संस्थाले आफ्ना आधारभूत मूल्य, संगठनात्मक अनुशासन र संस्थागत निरन्तरतालाई त्याग्न मिल्दैन। तीव्र परिवर्तनका बिच स्थिर संस्थाहरू लोकतन्त्रका आधार स्तम्भ हुन्।

विश्वका धेरै लोकतान्त्रिक मुलुकमा पनि पुस्तान्तरण क्रमिक रूपमा भएको देखिन्छ। बेलायत, जर्मनी, जापान वा भारतजस्ता लोकतन्त्रमा नयाँ नेतृत्व पुरानो नेतृत्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै अघि बढेको छ, तर त्यसले दल नै विभाजन गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छैन। मतभेद लोकतन्त्रको स्वाभाविक विशेषता हो; त्यसको समाधान संवाद, निर्वाचन र संस्थागत प्रक्रियाबाट खोजिन्छ।
केहीले अवसर, योग्यता र पारदर्शिताको मागलाई नयाँ पुस्ताको विशेषता ठान्छन्। तर यी मूल्य नेपाली कांग्रेसका लागि नयाँ होइनन्। बिपी कोइरालाले नै लोकतन्त्र, आन्तरिक बहस, जनउत्तरदायित्व र वैचारिक खुलापनको वकालत गरेका थिए। त्यसैले यी मूल्यलाई एउटा पुस्ताको एकाधिकारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु ऐतिहासिक रूपमा पनि उचित हुँदैन।

दलभित्र मतभेद हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यसलाई विभाजनको आधार बनाउनु आवश्यक छैन। लोकतान्त्रिक दलको शक्ति विभिन्न विचारलाई एउटै संस्थागत संरचनाभित्र समेटेर साझा निर्णय गर्न सक्ने क्षमतामा हुन्छ। यदि प्रत्येक मतभेदले नयाँ दल जन्माउने हो भने राजनीतिक अस्थिरता बढ्छ, संगठन कमजोर हुन्छ र लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षामा सीमित हुन सक्छ।
शेरबहादुर देउवा नेतृत्वमाथि यथास्थितिवादको आरोप लाग्ने गरेको छ। तर अनुभवलाई यथास्थितिवादसँग बराबरी गर्न मिल्दैन। नेपालको जस्तो जटिल राजनीतिक परिवेशमा आन्दोलन, संविधान, शान्ति प्रक्रिया, गठबन्धन र शासन सञ्चालनको अनुभवले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। अनुभव र नयाँ ऊर्जाको संयोजन नै सफल नेतृत्वको आधार बन्न सक्छ।

आज नेपाली कांग्रेसलाई कृत्रिम एकताको होइन, संस्थागत एकताको आवश्यकता छ। मतभेदलाई वैधानिक प्रक्रियाबाट समाधान गर्ने, महाधिवेशनमार्फत नेतृत्व चयन गर्ने र नीति बहसलाई खुला बनाउने बाटो नै लोकतान्त्रिक बाटो हो। विभाजनले विचार स्पष्ट हुन्छ भन्ने दाबीभन्दा पनि संगठन कमजोर हुने, मत विभाजन हुने र लोकतान्त्रिक शक्तिको सामूहिक क्षमता घट्ने जोखिम बढी हुन्छ।

बिपी कोइरालाले विचारको राजनीति गरे, तर उहाँले राष्ट्रिय एकता, लोकतान्त्रिक सहिष्णुता र संस्थागत संस्कृतिलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुभयो। त्यसैले विचार फरक भयो भन्दैमा पार्टी विभाजन गर्नु नै बिपीको दर्शनसँग मेल खान्छ भन्ने निष्कर्ष स्वतः निस्कँदैन। बिपीको दृष्टिमा विचारको प्रतिस्पर्धा संगठनभित्र पनि सम्भव थियो, र अन्तिम निर्णय लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट हुनुपर्थ्यो।

अन्ततः नेपाली कांग्रेसको भविष्य विभाजनमा होइन, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, संस्थागत सुधार, पुस्तान्तरणको लोकतान्त्रिक प्रक्रिया र अनुभव तथा नयाँ ऊर्जाको सन्तुलित समन्वयमा निहित छ। यही बाटोले पार्टीलाई पनि बलियो बनाउँछ र नेपालको लोकतन्त्रलाई पनि स्थिर र परिपक्व बनाउँछ।