धान अन्नबालीहरू मध्ये क्षेत्रफलका आधारमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगटेकोे महत्वपूर्ण खाद्य बाली हो । यसले राष्ट्रको खाद्य सुरक्षा, अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक परम्पराहरुमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । यसमा विभिन्न जैविक तथा अजैविक चुनौतिहरु विगतका केहि बर्ष देखि बढ्दै गएको पाईन्छ । यी चुनौतीहरुले धानको उत्पादनमा उल्लेख्य ह्रास ल्याउने गरेको छ । रोग तथा कीराहरुको प्रकोपले पनि प्रमुख चुनौतीहरु मध्ये पर्दछन् । 

नेपालमा धान बालीमा विभिन्न किराले गरेको क्षतिलाई हेर्दा अहिले सम्मको विभिन्न क्षेत्रमा समय सयममा कीराहरुको प्रकोपले विकराल रुप लिएर धान वालीमा व्यापक मात्रामा क्षती गरेको पाईएको छ । यी हानिकारक कीराहरुको समस्याहरुलाई पहिचान गरी समयमै व्यवस्थापन गरिएमा उत्पादनमा हुने क्षतिलाई न्युनिकरण गर्न सकिन्छ । धानको व्याड, वानस्पतिक र प्रजन्न अबस्थामा विभिन्न कीराहरुले क्षति गर्ने गर्दछन् । यसरी क्षति गर्ने कीराहरु लगभग ७० प्रजातिका भए पनि नेपालमा लगभग २० प्रजातिका कीराहरुले मात्र आर्थिक रुपमा व्यापक क्षति पु¥याउने गर्दछन् । आर्थिक दृष्टीकोणले महत्वपूर्ण मानिएका धानलाई क्षति पु¥याउने कीराहरु क्षतिको आधारमा पाँच प्रकारमा वर्गिकरण गरिएको छ ।

   != रस चुस्ने कीराहरु

• खैरो फड्के कीरा [Brown planthopper Nilaparvata lugens (Stal) (Homoptera:Delphacidae)]
• सेतो पिठ्यु भएको फड्के कीरा [Whitebacked planthopper Sogatella furcifera (Horváth) (Homoptera:Delphacidae)]
• हरियो फड्के कीरा [Green Rice leafopper  Nephotethix nigropictus (Stal) and N. virescens (Distant) (Homoptera: Cicadellidae)]
• धानको मिलीबग [Rice Mealy bug Brevennia rehi (Lindinger) (Hemiptera: Pseudococcidae)]
• धानको थ्रिप्स [Rice thrips Stenchaetothrips  spp. (Thysanoptera: Thripidae)]

२= पात खाने कीराहरु

• धानको वाला काट्ने कीरा/फौजी कीरा [Rice ear cutting caterpillar Mythimna separata (Walk) (Noctuidae: Lepidoptera)]
• धानमा झुण्डमा लाग्ने कीरा ​​​[Rice Swarming Caterpillar Spodoptera mauritia (Boisd.) (Lepidoptera: Noctuidae)]
• धानको पातमा खोल वनाउने कीरा [Rice Caseworm  Nymphula depunctalis (Guenee) (Lepidoptera: Pyralidae)]
• धानको पात वेरुवा कीरा[Rice leaf folder Cnaphalocrocis medinalis (Guenee) (Lepidoptera:Pyralidae)]
• हरियो सिङ्गे कीरा [Green horned caterpillar Melanitis leda ismene Cramer (Lepidoptera: Nymphalidae)]
• धानका स्किपरहरु [Rice SkipperPelopidas mathias (Fab.) (Lepidotera: Hesperiidae)]
• काडाँदार खपट] [Rice Hispa Dicladispa armigera Oliver, (Coleoptera: Chrysomelidae)]
• फटेङ्ग्रा [Grasshoppers Hieroglyphus banian (Fab), (Orthoptera: Acrididae)]

३. डाँठ र गुभो खाने कीराहरु

• धानको पहेलो गभारो [Yellow rice Borer Scirpophaga incertulas (Walker) (Lepidoptera: Pyralidae)
• गुलाबी गभारो [Pink Borer Sesamia inferens (Walker) (Lepidoptera: Noctuidae)]
• धानको ढुङ्ग्रे कीरा [Rice Gall Midge Orseolia orzyae (Wood-Mason) (Diptera: Cecidomyiidae)

४. दाना चुसेर खाने कीरा

• कलिलो दाना खाने कीरा/धानको पतेरो [Rice Ear-head bug Leptocorisa  acuta Thunberg (Hemiptera: Alydidae)]

५. जरा खाने कीराहरु

• ट्वाँटी कीरा [Mole cricket Gryllotalpa africana (Orthoptera: Gryllotalpidae)]
• रिट्ठे कीरा [Seed Bed Beetle Heteronychus lioderes (Coleoptera: Scarabaeidae)]

क्षति गर्ने कीराको अबस्था

क्षतिको पहिचान

व्यवस्थापन कहिले गर्ने

एकिकृत व्यबस्थापन

• खेतबालीलाई राम्ररी गोडमेल गर्ने र कीराहरुका बैकल्पिक आश्रय स्थललाई नष्ट गर्नु पर्दछ ।
• खेत वारीमा देखिएका माकुराहरु, बाघे खपटे, गाईने किरा लगाएत मित्रुजिहरुको संरक्षण गर्नु पर्दछ ।
• नाइट्रोजन युक्त मलको उचित प्रयोग गर्ने यसको लागी युरियामा निमको पिना वा निमको तेल मिसाई थोर थोरै मात्रामा टप ड्रेस गर्ने ।
• सम्भब भए सम्म कीरा अबरोधी जातहरुको छनोट गर्नु पर्दछ ।
• कीराको प्रकोप बढ्न लागे पछि सम्पर्क र दैहिक गुण भएका विषादीहरुको १० देखी १५ दिनको अन्तरमा आलोपालो गरी प्रयोग गर्नु पर्दछ । विषादी छनोट गर्दा प्रभाबकारी, नेपालमा दर्ता भएका, प्राकृतिक मित्रुजिबहरुलाई कम घातक हुने खालका बिषादी छनोट गर्नु पर्दछ ।
• विषादीको प्रयोग गर्दा कीट विज्ञ वा वाली संरक्षण अधिकृतको सल्लाहमा सिफारिस गरिएको दरमा मात्र प्रयोग गर्नु पर्दछ ।
• विषादी प्रयोग गर्नु परेमा तल उल्लेखित कीराहरुलाई निम्मानुसारका विषादीहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

(लेखक राष्ट्रिय कीट विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र, खुमलटारका वैज्ञानिक हुन् ।)