बडिमालिका केवल बाजुराको एउटा धार्मिक गन्तव्य मात्र होइन, यो सुदूरपश्चिम र कर्णालीको पुरानो धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्बन्धसँग जोडिएको धरोहर हो। तर प्रश्न उठ्छ—बडिमालिका पुग्ने पुरानो जुम्ला–ढाडाकोट–देउडा पाटन–त्रिवेणी–बडिमालिका मार्गको इतिहास, महत्व र सम्भावना आज किन पर्याप्त रूपमा प्रचारमा आउन सकेको छैन ?

उपलब्ध विवरणले यो बाटोको महत्व सामान्य पदमार्गभन्दा धेरै पुरानो रहेको देखाउँछ। जुम्लाको चन्दननाथ मन्दिरबाट बडिमालिकाका लागि सरकारी टोली जाने परम्परा पृथ्वी मल्लको पालादेखि चलेको उल्लेख पाइन्छ। २०८२ सालमा प्रकाशित विवरणअनुसार जुम्लाबाट बडिमालिका जाने परम्परागत यात्रामा छैटौँ दिन हाल बाजुरा जिल्लाको जगन्नाथ गाउँपालिका–१ मा पर्ने ढाडाकोट, सातौँ दिन देउडा पाटन, आठौँ दिन कालिकोटको त्रिवेणी पाटन हुँदै नवौँ दिन बडिमालिका मन्दिर पुग्ने गरिन्छ।

अर्थात्, ढाडाकोट हुँदै जाने बाटो केवल स्थानीय आवतजावतको बाटो होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक यात्राको एउटा महत्वपूर्ण कडी हो।

अझ रोचक पक्ष त के छ भने, बडिमालिका मन्दिर निर्माणको इतिहाससम्बन्धी प्रकाशित विवरणमा शाके १५९१ मा जुम्लाका कल्यालवंशी राजा वीरभद्र शाहीले बाजुराको ढाडाकोटस्थित कालापानीबाट ढुंगा ल्याएर बडिमालिका मन्दिर निर्माण गराएको उल्लेख पाइन्छ। यसले ढाडाकोट र बडिमालिकाबीचको सम्बन्धलाई केवल धार्मिक यात्राको बाटोका रूपमा नभई पुरानो ऐतिहासिक सम्बन्धका रूपमा समेत हेर्नुपर्ने आधार दिन्छ।

कालापानीको स्थानीय स्मृति अझ रोचक

बडिमालिका मन्दिर निर्माणका लागि शाके १५९१ मा ढाडाकोटस्थित कालापानीबाट ढुंगा ल्याइएको भन्ने ऐतिहासिक विवरणसँगै स्थानीयस्तरमा एउटा महत्वपूर्ण स्मृति आज पनि जीवित रहेको बताइन्छ। स्थानीयवासीका अनुसार कालापानी क्षेत्रमा अहिले पनि बडिमालिकाको नामसँग जोडिएको सानो आकारको मालिका मन्दिर र खुला चौर रहेको छ, जसलाई स्थानीयले आजसम्म “मालिका चौर” भनेर चिन्ने गरेका छन्।

लिखित इतिहासमा कालापानीबाट बडिमालिकाका लागि ढुंगा ल्याइएको उल्लेख हुनु र स्थानीय स्मृतिमा त्यही क्षेत्रमा आज पनि मालिका मन्दिर तथा “मालिका चौर” नाम जीवित रहनु आफैँमा खोजी र अनुसन्धानको विषय हो। यसको वास्तविक ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, मन्दिरको स्थापना र “मालिका चौर” नाम कसरी रहन गयो भन्ने विषयमा थप स्थलगत अध्ययन तथा पुराना अभिलेखको खोजी आवश्यक देखिन्छ।

यसरी हेर्दा हाल जगन्नाथ गाउँपालिका–१ मा पर्ने ढाडाकोट केवल बाटोमा पर्ने एउटा गाउँ मात्र होइन। यहाँबाट बडिमालिकासम्म जोडिएको धार्मिक परम्परा, कालापानीसँग जोडिएको मन्दिर निर्माणको इतिहास, स्थानीय धार्मिक स्मृति र पुरानो यात्रामार्गको आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ।

छोटो दूरीको सम्भावना 

यस मार्गको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको दूरी र यात्रा सहजताको सम्भावना पनि हो। जुम्ला–ढाडाकोट–देउडा पाटन–त्रिवेणी–बडिमालिका हुँदै जाने यो परम्परागत मार्ग देशभरबाट आउने तीर्थयात्रीका लागि अहिले प्रचारमा आएका अन्य मार्गको तुलनामा छोटो मार्गमध्ये एक हुन सक्ने देखिन्छ।

धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक सम्बन्ध र प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै तुलनात्मक रूपमा छोटो दूरीमा बडिमालिका पुग्न सकिने सम्भावनाले यस मार्गको महत्व अझ बढाउँछ। तर यसलाई दाबीका रूपमा मात्र सीमित नराखी वास्तविक दूरी, यात्रा समय, उचाइ, बाटोको अवस्था र अन्य प्रचलित मार्गसँगको तुलनात्मक अध्ययन गरी तथ्यगत रूपमा सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ।

यदि यस्तो अध्ययन गरी तथ्य सार्वजनिक गर्न सकियो भने देशभरका तीर्थयात्रीका लागि यो मार्ग थप आकर्षक बन्न सक्छ। त्यसैले जुम्ला–ढाडाकोट–देउडा पाटन–त्रिवेणी–बडिमालिका मार्गलाई केवल पुरानो धार्मिक बाटोका रूपमा होइन, छोटो, ऐतिहासिक, प्राकृतिक र सम्भावनायुक्त तीर्थयात्रा मार्गका रूपमा समेत विकास र प्रचार गर्न सकिन्छ।

किन ओझेलमा परिरहेको छ त यो मार्ग ?

इतिहास, धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र तुलनात्मक रूपमा छोटो दूरीको सम्भावना बोकेको यो मार्ग आज पनि अपेक्षित रूपमा चर्चामा आउन सकेको छैन। आखिर यति धेरै सम्भावना बोकेको यो मार्ग किन ओझेलमा परिरहेको छ त ?

यसको प्रमुख कारणमध्ये प्रचार–प्रसारको कमी देखिन्छ। बडिमालिकासँग जोडिएका विभिन्न मार्गबारे चर्चा भइरहँदा पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको जुम्ला–ढाडाकोट मार्गको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, धार्मिक महत्व र स्थानीय विशेषतालाई पर्याप्त रूपमा बाहिर ल्याउन सकिएको छैन।

त्यस्तै, यस मार्गसँग जोडिएका ऐतिहासिक तथ्य, पुराना यात्रापरम्परा, ढाडाकोटको कालापानी, मालिका मन्दिर र स्थानीय स्मृतिमा रहेको “मालिका चौर” जस्ता विषयको व्यवस्थित अभिलेखीकरण र अनुसन्धान हुन सकेको छैन। लिखित प्रमाण, स्थानीय जनश्रुति र ऐतिहासिक सम्भावनालाई एकै ठाउँमा राखेर अध्ययन गर्न सकिएमा यो मार्गको महत्व अझ स्पष्ट रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

अर्कोतर्फ, मार्गको वास्तविक दूरी, यात्रा समय, बाटोको अवस्था र अन्य प्रचलित मार्गसँगको तुलनात्मक विवरण सार्वजनिक नहुनु पनि यसको प्रचारमा बाधक बनेको देखिन्छ। धार्मिक पर्यटक र तीर्थयात्रीका लागि कुनै मार्ग आकर्षक बनाउन त्यसको दूरी र यात्रा अवधिबारे स्पष्ट तथा तथ्यगत जानकारी हुनु आवश्यक हुन्छ।

स्थानीय तह, प्रदेश सरकार तथा पर्यटनसम्बन्धी निकायबाट यस मार्गको सम्भावनालाई प्राथमिकताका साथ उजागर गर्न नसक्नु पनि अर्को कारण हो। बाटोको स्तरोन्नति मात्र होइन, पदमार्गको संरक्षण, सूचना केन्द्र, संकेतचिह्न, विश्रामस्थल, खानेपानी, सरसफाइ तथा प्रचार सामग्री जस्ता आधारभूत पक्षमा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ।

अब संरक्षण र प्रचारको आवश्यकता

यस्ता ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदाको संरक्षण, अभिलेखीकरण र प्रचार–प्रसारमा स्थानीय तहले पर्याप्त ध्यान दिन सकेमा ढाडाकोट मात्र होइन, जुम्ला–ढाडाकोट–देउडा पाटन–त्रिवेणी–बडिमालिका सम्पूर्ण मार्गलाई नै विशिष्ट धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन मार्गका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

स्थानीय इतिहास र जनविश्वासमा जीवित रहेका यस्ता सम्पदालाई केवल स्थानीय कथाका रूपमा सीमित नराखी स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार तथा पर्यटनसम्बन्धी निकायले प्राथमिकताका साथ अध्ययन, संरक्षण र प्रचार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

किनकि समस्या सम्भावनाको अभाव होइन, सम्भावनालाई चिनाउने, संरक्षण गर्ने र देशभर पुर्‍याउने प्रयासको कमी हो।

इतिहास छ, आस्था छ, प्राकृतिक सौन्दर्य छ—अब आवश्यक छ त केवल पहिचान, संरक्षण र प्रचार–प्रसारको।

जुम्लादेखि ढाडाकोट, कालापानीदेखि बडिमालिकासम्म जोडिएको यो इतिहासलाई अब ओझेलमा होइन, पहिचानको केन्द्रमा ल्याउने समय आएको छ।