काठमाडौं- सेयर बजारमा लगानी गर्ने धेरैको जिज्ञासा हुन्छ– कुनै कम्पनीको सेयरको मूल्य एकाएक किन बढ्छ ? किन घट्छ ? के नेप्से, ब्रोकर कम्पनी वा ठूला लगानीकर्ताले आफूखुसी सेयरको भाउ घटाउने र बढाउने गर्छन् ? दोस्रो बजारमा कारोबार गर्ने नयाँ तथा पुराना लगानीकर्ताका लागि यो बुझ्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण विषय हो ।

नेपालको धितोपत्र दोस्रो बजारमा सोमबारदेखि शुक्रबारसम्म बिहान ११ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म नियमित कारोबार सञ्चालन हुन्छ । त्यसअघि बिहान १०ः३० देखि १०ः४५ बजेसम्म प्रि–ओपनिङ कारोबार हुन्छ । त्यस्तै, लगानीकर्ताले साँझ ५ बजेदेखि अर्को दिन बिहान १०ः३० बजेसम्म अनलाइन प्रणालीमार्फत खरिद तथा बिक्री आदेश राख्न सक्ने व्यवस्था पनि छ ।

माग र आपूर्तिले निर्धारण गर्छ सेयरको मूल्य

सेयर बजारमा मूल्य निर्धारणको आधार बुझ्न कालीमाटीको तरकारी बजारलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । बजारमा कुनै तरकारीको माग बढी र आपूर्ति कम भएमा मूल्य बढ्छ । माग घटेर आपूर्ति बढी भएमा मूल्य घट्छ । सेयर बजारमा पनि मूल्य निर्धारणको आधार यही सिद्धान्त हो ।

कुनै कम्पनीको सेयर खरिद गर्न चाहने लगानीकर्ता धेरै भए र उनीहरूले बढी मूल्य तिर्न तयार रहेको आदेश राखेमा सेयरको भाउ बढ्न सक्छ । तर, खरिदकर्ताको तुलनामा बिक्री गर्न चाहने लगानीकर्ता धेरै भएमा मूल्य घट्ने सम्भावना हुन्छ ।

दोस्रो बजारमा खरिदकर्ता र बिक्रीकर्ताले राखेका आदेश आपसमा मिलेपछि मात्रै कारोबार सम्पन्न हुन्छ । खरिदकर्ताले तिर्न चाहेको मूल्य र बिक्रीकर्ताले स्वीकार गरेको मूल्य मिलेपछि सेयर किनबेच हुन्छ । यसरी कारोबारमा सहभागी लगानीकर्ताको माग र आपूर्तिबीचको अन्तरक्रियाले बजार मूल्य निर्धारण गर्छ ।

यद्यपि सेयरको माग र आपूर्तिलाई प्रभावित पार्ने आधार धेरै छन् । सम्बन्धित कम्पनीको नाफा, वित्तीय अवस्था, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, लाभांश क्षमता, व्यवसाय विस्तार र भविष्यको व्यावसायिक सम्भावनाले लगानीकर्ताको आकर्षण निर्धारण गर्छन् । त्यस्तै, ब्याजदर, बैंकिङ प्रणालीको तरलता, सरकारी नीति, आर्थिक गतिविधि र राजनीतिक अवस्थाले पनि सेयर बजारमा प्रभाव पार्छन् ।

नेप्सेले आफूखुसी सेयरको भाउ घटबढ गराउँछ ?

कतिपय लगानीकर्तामा नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (नेप्से) ले नै कम्पनीहरूको सेयर मूल्य घटाउने वा बढाउने गर्छ भन्ने बुझाइ छ । तर, नेप्सेको मुख्य काम सेयर कारोबारका लागि आवश्यक प्रणाली उपलब्ध गराउनु, दोस्रो बजार सञ्चालन गर्नु र कारोबारलाई व्यवस्थित तथा पारदर्शी बनाउनु हो ।

नेप्सेले कुनै कम्पनीको सेयरको मूल्य आफूखुसी निर्धारण गर्दैन । बजारमा लगानीकर्ताले राखेका खरिद तथा बिक्री आदेशको मिलानबाट कारोबार हुन्छ र त्यसैका आधारमा मूल्यमा परिवर्तन आउँछ । यद्यपि कारोबार प्रणाली, मूल्य सीमासम्बन्धी व्यवस्था र बजार सञ्चालनका नियम कार्यान्वयनमा नेप्सेको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

ब्रोकरले चाहँदैमा सेयरको मूल्य बढ्छ ?

सेयर ब्रोकर कम्पनीको काम लगानीकर्ताका खरिद तथा बिक्री आदेश बजार प्रणालीमा प्रविष्ट गराउनु र कारोबार सम्पन्न गराउन मध्यस्थता गर्नु हो । ब्रोकरले आफूखुसी लगानीकर्ताको सेयर मूल्य निर्धारण गर्न पाउँदैनन् ।

लगानीकर्ताले कुन मूल्यमा सेयर खरिद वा बिक्री गर्ने भन्ने आदेश दिन्छन् । त्यस्ता आदेश बजार प्रणालीमा आपसमा मिलेपछि कारोबार हुन्छ । त्यसैले ब्रोकरको भूमिका कारोबार सहजीकरणमा सीमित हुन्छ, मूल्य निर्धारणमा प्रत्यक्ष नियन्त्रण गर्ने होइन ।

ठूला लगानीकर्ताले बजार चलाउन सक्छन् ?

ठूला लगानीकर्ताले ठूलो परिमाणमा सेयर खरिद वा बिक्री गर्दा बजारको माग र आपूर्तिमा प्रभाव पार्न सक्छन् । कुनै कम्पनीको सेयर ठूलो परिमाणमा खरिद गर्न खोजिएमा माग बढ्छ र त्यसले मूल्य उकालो लगाउन सक्छ । त्यस्तै, ठूलो परिमाणमा बिक्री आदेश आएमा आपूर्ति बढेर मूल्यमा गिरावट आउन सक्छ ।

तर, ठूला लगानीकर्ताले चाहँदैमा बजारमा आफूले चाहेको मूल्य कायम गर्न सक्छन् भन्ने हुँदैन । अन्य लगानीकर्ताको सहभागिता, खरिद तथा बिक्री आदेशको अवस्था र उपलब्ध सेयरको परिमाणले पनि मूल्य निर्धारणमा भूमिका खेल्छन् ।

यद्यपि मिलेमतोमा गरिने कारोबार, झुटा खरिद तथा बिक्री आदेश राख्ने र कृत्रिम रूपमा मूल्य प्रभावित पार्ने गतिविधि भने बजारको स्वाभाविक मूल्य निर्धारण प्रक्रियाभन्दा फरक हुन् । यस्ता गतिविधि धितोपत्रसम्बन्धी कानुन र नियामकीय निगरानीको दायरामा पर्छन् ।

समग्रमा दोस्रो बजारमा सेयरको मूल्य निर्धारण गर्ने मुख्य आधार माग र आपूर्ति नै हो । नेप्सेले कारोबार प्रणाली सञ्चालन गर्छ, ब्रोकरले लगानीकर्ताका आदेश कार्यान्वयनमा सहजीकरण गर्छन् र खरिदकर्ता तथा बिक्रीकर्ताबीचको प्रतिस्पर्धाले सेयरको बजार मूल्य तय गर्छ । त्यसैले सेयरमा लगानी गर्दा बजारको हल्ला वा अरूको प्रभावमा पर्नुभन्दा सम्बन्धित कम्पनीको वित्तीय अवस्था, प्रतिफल क्षमता र भविष्यको सम्भावनाको अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।