बेलायतको फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली विश्वमै एक अनुकरणीय र सफल मोडेलका रूपमा चिनिन्छ। तर, यो सफलता कुनै जादुले प्राप्त भएको होइन। यसको पछाडि एउटा लामो ऐतिहासिक यात्रा, कडा कानुन, स्थानीय सरकारको सक्रियता, नागरिकको जिम्मेवार व्यवहार र वातावरण जोगाउने दृढ संकल्प रहेको छ। आज बेलायतमा फोहोर व्यवस्थापनलाई केवल सरसफाइको काम मात्र मानिँदैन, बरु यसलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य, जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र दिगो अर्थतन्त्र निर्माणको एउटा बलियो आधार मानिन्छ।

अहिलेको समयमा 'सर्कुलर इकोनोमी' (Circular Economy) को अवधारणाले फोहोर व्यवस्थापनलाई नयाँ दिशा दिएको छ। पुरानो र परम्परागत अर्थतन्त्रमा वस्तु बनाइन्छ, प्रयोग गरिन्छ र अन्त्यमा फ्याँकिन्छ। तर सर्कुलर इकोनोमीले भने वस्तुलाई सकेसम्म लामो समयसम्म प्रयोग गर्ने, पुनः प्रयोग गर्ने र अन्त्यमा त्यसलाई रिसाइकल गरेर नयाँ रूप दिने कुरामा जोड दिन्छ। यसको मुख्य मन्त्र नै यही हो—फोहोर अन्तिम गन्तव्य होइन, यदि यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्ने हो भने यो फेरि उपयोगी स्रोत बन्न सक्छ।

बेलायतको फोहोर व्यवस्थापनको जरा १९औँ शताब्दीको औद्योगिक युगसँग जोडिएको छ। त्यस समयमा लन्डन जस्ता सहरहरूको जनसंख्या तीव्र गतिमा बढ्दा घर र उद्योगबाट निस्कने फोहोर ठूलो समस्या बनेको थियो। त्यतिबेला घरबाट निस्कने खरानी, कोइलाका अवशेष, धातु र अन्य सामान संकलन गरेर फेरि प्रयोग गर्ने चलन थियो। "डस्टमेन" (Dustmen) भनिने व्यक्तिहरूले घर–घरबाट फोहोर उठाउँथे र त्यसमा भएका धातु, हड्डी वा अन्य उपयोगी वस्तु छुट्याएर पुनः बिक्री गर्थे। आजको नजरले हेर्दा यो एक प्रकारको प्रारम्भिक अनौपचारिक रिसाइक्लिङ प्रणाली नै थियो।

औद्योगिक क्रान्तिसँगै सहरहरूको विस्तार भयो र फोहोरको मात्रा झन् बढ्दै गयो। त्यसपछि फोहोर व्यवस्थापनलाई व्यक्तिगत स्तरबाट उठाएर सार्वजनिक सेवाको रूपमा विकास गरियो। स्थानीय सरकारहरूले संकलन, ढुवानी र व्यवस्थापनका लागि व्यवस्थित संयन्त्र निर्माण गर्न थाले। २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा वातावरणीय चेतना बढ्दै जाँदा बेलायतको सोचमा पनि ठूलो परिवर्तन आयो। पहिलेको मुख्य चासो "फोहोर कहाँ फाल्ने?" भन्ने थियो भने पछि "फोहोर कसरी घटाउने, पुनः प्रयोग गर्ने र यसबाट के प्राप्त गर्न सकिन्छ?" भन्ने विषयमा केन्द्रित भयो।

सन् १९७० को दशकपछि बेलायतमा वातावरण संरक्षण सम्बन्धी कानुनहरू क्रमशः कडा बन्दै गए। सन् १९९० को 'एन्भायरमेन्टल प्रोटेक्सन एक्ट' ले फोहोर व्यवस्थापनलाई कानुनी बल दियो। यसले स्थानीय सरकार, व्यवसायी र उत्पादकहरूलाई उनीहरूको जिम्मेवारीबारे स्पष्ट पारिदियो। पछि ल्याइएका नीतिहरूले ल्यान्डफिल (फोहोर थुपार्ने ठाउँ) माथिको निर्भरता घटाउन, रिसाइक्लिङ बढाउन र उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूलाई आफ्ना सामानबाट निस्कने फोहोरप्रति जवाफदेही बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

बेलायतको प्रणालीको सबैभन्दा बलियो पक्ष भनेको स्थानीय सरकारको सक्रियता हो। स्थानीय काउन्सिलहरूले आफ्नो क्षेत्रभित्रै फोहोर संकलन, रिसाइक्लिङ, जनचेतना र प्रशोधनको उचित व्यवस्था मिलाउँछन्। घर–घरबाट नियमित फोहोर उठाइन्छ, यद्यपि यसको तरिका ठाउँ अनुसार फरक हुन सक्छ। कतिपय ठाउँमा प्लास्टिक, कागज, सिसा र धातुलाई छुट्टाछुट्टै संकलन गरिन्छ भने कतिपयले मिश्रित रिसाइक्लिङ प्रणाली अपनाएका छन्। यसले गर्दा प्रणाली स्थानीय आवश्यकता अनुसार लचिलो बनेको छ।

यस प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नागरिकलाई दिइने स्पष्ट जानकारी हो। कुन दिन कुन प्रकारको फोहोर उठाइन्छ र कुन सामग्री रिसाइक्लिङमा जान्छ भन्ने कुरा स्थानीय निकायले प्रस्ट पार्छन्। यसले गर्दा नागरिकहरू पनि फोहोर व्यवस्थापनको प्रक्रियामा आफैँ सहभागी हुन सक्छन्।

घर–घरबाट उठाइने फोहोर बाहेक ठूला र विशेष सामग्रीका लागि सबै स्थानीय काउन्सिलले 'हाउसहोल्ड वेस्ट रिसाइक्लिङ सेन्टर' (HWRC) हरूको व्यवस्था गरेका हुन्छन्। यहाँ पुराना फर्निचर, टिभी, कम्प्युटर, फ्रिज, वासिङ मेसिन, बगैँचाका सामान वा निर्माण कार्यबाट निस्किएका सामग्रीहरू छुट्टै शुल्क तिरेर पुर्‍याउन सकिन्छ। यसले सडकमा फोहोर थुप्रिने समस्या हटाउनुका साथै पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने वस्तुहरू छुट्याउन सहज बनाउँछ।

पछिल्लो समय विद्युतीय फोहोर (E-waste) विश्वकै ठूलो चुनौती बनेको छ। मोबाइल फोन, कम्प्युटर, ल्यापटप, टेलिभिजन, फ्रिज, वासिङ मेसिन, माइक्रोवेभ, प्रिन्टर र साना विद्युतीय उपकरणहरूलाई 'WEEE' (Waste Electrical and Electronic Equipment) प्रणालीमार्फत छुट्टै व्यवस्थापन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले वातावरण जोगाउनुका साथै बहुमूल्य धातुहरू पुनः प्राप्त गर्न पनि मद्दत गर्छ।

त्यस्तै, बगैँचाको हरियो फोहोर (Green Waste) र खानेकुराको फोहोर (Food Waste) व्यवस्थापनमा पनि विशेष ध्यान दिइन्छ। घाँस, पात र हाँगाहरूलाई जलाउनु वा फ्याँक्नुको सट्टा कम्पोस्ट बनाएर पुनः प्रयोग गरिन्छ। यसले प्राकृतिक मल उत्पादन गर्छ र रासायनिक मलको प्रयोग घटाउन सहयोग पुग्छ।

फोहोर व्यवस्थापनले बेलायतको अर्थतन्त्रमा पनि ठूलो टेवा पुर्‍याएको छ। रिसाइक्लिङ उद्योगले लाखौँ मानिसलाई रोजगारी दिएको छ भने धातु, कागज र प्लास्टिकको पुनः प्रशोधनले नयाँ कच्चा पदार्थको माग घटाएको छ। पुनः प्रयोग गरिएको धातु उत्पादन गर्दा नयाँ स्रोतबाट निकाल्नुभन्दा कम ऊर्जा खर्च हुने भएकाले यसले कार्बन उत्सर्जन घटाउन पनि मद्दत गर्छ। यसरी फोहोर व्यवस्थापन केवल वातावरणीय जिम्मेवारी मात्र नभई आर्थिक अवसरको क्षेत्र पनि बनेको छ।

ब्रेक्जिटपछि पनि बेलायतले आफ्नो वातावरण संरक्षणको लक्ष्यलाई निरन्तरता दिएको छ। प्याकेजिङ फोहोर घटाउने र उत्पादन प्रक्रियालाई दिगो बनाउने विभिन्न नीतिहरू अघि बढाइएका छन्। विद्यालयस्तरदेखि नै बालबालिकालाई वातावरण संरक्षण र फोहोर वर्गीकरणबारे सिकाइन्छ भने स्थानीय समुदायहरू पनि विभिन्न सफाइ अभियान र वातावरणीय कार्यक्रमहरूमा निकै सक्रिय देखिन्छन्।

यद्यपि बेलायतको प्रणाली पूर्ण रूपमा समस्यामुक्त भने छैन। प्लास्टिक, खानेकुराको अवशेष, जटिल इलेक्ट्रोनिक सामान र बढ्दो उपभोगको शैली अझै पनि मुख्य चुनौती हुन्। तर भविष्यलाई ध्यानमा राख्दै बेलायत अहिले 'Zero Waste' र 'Circular Economy' को अवधारणा तर्फ मोडिएको छ, जहाँ सामान बनाउँदा नै त्यसले कति फोहोर निम्त्याउँछ भन्ने कुरालाई ध्यान दिइन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), स्वचालित छान्ने प्रविधि र नयाँ प्रशोधन विधिहरूले आगामी दिनमा फोहोर व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपालको सन्दर्भमा बेलायतको यो अनुभव निकै सान्दर्भिक हुन सक्छ। नेपालका सहरहरूमा तीव्र सहरीकरण, बढ्दो जनसंख्या र बदलिँदो जीवनशैलीका कारण फोहोर व्यवस्थापन अहिले एउटा ठूलो समस्या बनेको छ। धेरै ठाउँमा त अझै पनि फोहोर संकलन गरेर कुनै खाली ठाउँमा थुपार्नुलाई नै अन्तिम समाधान मान्ने चलन छ। तर बेलायतको अनुभवले के सिकाउँछ भने, फोहोर व्यवस्थापन भनेको केवल डम्पिङ साइट बनाउनु मात्र होइन; यो त सही योजना, आधुनिक प्रविधि, नागरिकको सक्रिय सहभागिता र दीर्घकालीन सोचको संगम हो।

नेपालले अब फोहोरलाई केवल "फ्याँक्नुपर्ने बेकार वस्तु" मात्र नभनी एउटा "उपयोगी स्रोत" का रूपमा हेर्ने सोच राख्नुपर्छ। यदि हामीले प्लास्टिक, कागज, धातु, सिसा, जैविक र विद्युतीय फोहोरलाई उत्पादन हुने ठाउँमै वर्गीकरण गर्न सक्यौं भने यसलाई पुनः प्रयोग र प्रशोधन गर्न निकै सहज हुन्छ। यसो गर्दा फोहोरको मात्रा मात्र कम हुँदैन, बरु यसले नयाँ आर्थिक अवसरहरू पनि निम्त्याउन सक्छ।

स्थानीय सरकारहरूलाई अझ बढी सक्रिय र जिम्मेवार बनाउनु जरुरी छ। त्यसैले गाउँ र नगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रको विशिष्ट आवश्यकता अनुसार वैज्ञानिक फोहोर व्यवस्थापन योजना बनाउने, संकलन केन्द्रहरू स्थापना गर्ने र निजी क्षेत्रसँग समन्वय गरेर काम गर्ने नीति लिनुपर्छ।

तर, केवल प्रणाली र संरचना बनाएर मात्र पुग्दैन; नागरिकको व्यवहारमा परिवर्तन आउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। कुनै पनि नियम वा कानुन सरकारी प्रयासले मात्र सफल हुन सक्दैन। घरबाटै फोहोर छुट्याउने बानी, पुनः प्रयोग गर्ने संस्कृति र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी प्रत्येक नागरिकमा हुनुपर्छ। यसका लागि विद्यालय, सञ्चार माध्यम र समुदायमार्फत निरन्तर जनचेतना फैलाउनु अपरिहार्य छ।